Mã nhân vật: VN-10-002 | Nhóm: Kinh tế – Cải biến xã hội Việt Nam | Niên đại: 1854–1927
Lương Văn Can (tên khác Lương Ngọc Can), tự Hiếu Liêm, Ôn Như, hiệu Sơn Lão; sinh năm 1854 tại thôn Nhị Khê, xã Nhị Khê, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Đông (nay thuộc Hà Nội); mất ngày 13 tháng 6 năm 1927 tại Hà Nội, hưởng thọ khoảng 73 tuổi. Ông là nhà giáo dục, nhà yêu nước, một trong những người sáng lập và làm Thục trưởng (hiệu trưởng) trường Đông Kinh Nghĩa Thục năm 1907. Ông được coi là người mở đường cho tư tưởng kinh doanh hiện đại ở Việt Nam với tác phẩm Thương học phương châm.
Ông sinh trong gia đình nông dân nghèo hoặc bậc trung ở Nhị Khê. Cha là Lương Văn Tích. Hồi nhỏ từng phải làm thợ sơn vài tháng để kiếm sống. Ông cưới bà Lê Thị Lễ (con gái tú tài Lê Anh Sơn ở Bình Vọng, Thường Tín). Có các con nổi tiếng: Lương Trúc Đàm (tham gia Đông Kinh Nghĩa Thục), Lương Ngọc Quyến (tham gia Đông Du, chỉ huy khởi nghĩa Thái Nguyên 1917), Lương Nghị Khanh và những người khác. Gia đình gắn liền với phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX.
Lương Văn Can lớn lên trong hoàn cảnh nghèo khó nhưng được cha cố gắng cho học. Ông học chữ Hán tại các trường làng, theo học cụ Cử Vũ Thạch Nguyễn Huy Đức. Năm 17 tuổi (1871) ông đỗ thi Hương vào tam trường. Năm 21 tuổi (1875) đỗ Cử nhân (thường được gọi là “cụ Cử Can”). Ông vào thi Hội nhưng không đi tiếp vì lý do gia đình (cha mất). Từ chối chức giáo thụ phủ Hoài Đức do triều Nguyễn bổ và cũng từ chối làm nghị viên thành phố Hà Nội do chính quyền Pháp đề nghị, vì cho rằng quyền lực thực tế nằm ở người Pháp, không ích quốc lợi dân. Năm 25 tuổi (1879) ông mở trường dạy học tại nhà số 4 phố Hàng Đào, Hà Nội, vừa dạy học vừa buôn bán cùng vợ.
Đỗ Cử nhân năm 1875. Ông tiếp cận “tân thư, tân văn”, chịu ảnh hưởng phong trào Duy Tân. Sau khi gặp Phan Chu Trinh, Phan Bội Châu, ông cùng Nguyễn Quyền, Lê Đại, Hoàng Tăng Bí, Vũ Hoành... lập Đông Kinh Nghĩa Thục tháng 3/1907 tại số 4 và số 10 Hàng Đào. Trường khai giảng, dạy Quốc ngữ, Pháp ngữ, Hán văn theo lối mới, tuyên truyền yêu nước, chấn hưng thực nghiệp. Bị giải tán cuối 1907.
Ông làm Thục trưởng Đông Kinh Nghĩa Thục, tổ chức giảng dạy, biên soạn giáo trình. Sau khi trường bị đóng, ông tiếp tục dạy học và viết sách. Năm 1908 bị bắt vì vụ đầu độc lính Pháp nhưng được thả. Năm 1913, sau vụ đánh bom khách sạn Hà Nội, ông bị kết án biệt xứ, đày sang Nam Vang (Phnom Penh, Campuchia) khoảng 7–10 năm. Được tha về năm 1921, ông mở trường Ôn Như / Nhị Khê học đường và tiếp tục soạn sách.
Tác phẩm Thương học phương châm (và các sách khác) là công trình tiên phong dạy buôn bán, kinh doanh cho người Việt, đề cao phát triển thương nghiệp, chống lại tư tưởng “trọng nông ức thương”. Ông chỉ ra hạn chế năng lực thương mại của người Việt đương thời và cổ vũ tinh thần thực nghiệp. Đây là nền tảng tư tưởng cho tầng lớp doanh nhân dân tộc.
Đông Kinh Nghĩa Thục là trung tâm của phong trào Duy Tân ở Bắc Kỳ: cải cách giáo dục, bài trừ hủ tục, khuyến khích dùng hàng nội hóa, yêu nước. Ông là nhà cách tân giáo dục thời cận đại, soạn nhiều sách giáo khoa mới. Các con ông tiếp nối tinh thần cách mạng.
Tác phẩm chính: Thương học phương châm, Âu học tùng đàm, Hán học tiệp kính, Gia huấn, Quốc sư phạm lịch sử, Kim cổ cách ngôn, Đại Việt địa dư... Tư tưởng: kết hợp nho học với khoa học mới, thực nghiệp, yêu nước, tự cường.
Sống tại phố Hàng Đào, vừa dạy học vừa kinh doanh nhỏ. Vợ mất năm 1907. Ông giữ phẩm cách, không hợp tác với chính quyền thực dân.
Sau khi về từ Campuchia, ông tiếp tục dạy học và viết sách đến cuối đời. Mất ngày 13/6/1927 tại Hà Nội. Tin tức được đăng trang nhất báo Hà Thành ngọ báo.
Lương Văn Can được tôn vinh là “người thầy đầu tiên của giới doanh thương Việt Nam”, nhà kinh tế học tiên phong. Đông Kinh Nghĩa Thục và Thương học phương châm có ảnh hưởng sâu rộng đến phong trào yêu nước và tư tưởng kinh tế Việt Nam hiện đại. Nhiều giải thưởng, trường học mang tên ông.
Nội dung biên soạn dựa trên các nguồn tin cậy, chính thống.