Mã nhân vật: TG-10-003 | Nhóm: Doanh nhân – Từ thiện thế giới | Niên đại: 1835–1919
Andrew Carnegie, sinh ngày 25 tháng 11 năm 1835 tại Dunfermline, Fife, Scotland; mất ngày 11 tháng 8 năm 1919 tại Lenox, Massachusetts, Hoa Kỳ. Ông là nhà công nghiệp thép người Mỹ gốc Scotland, một trong những người giàu nhất lịch sử, và nhà từ thiện vĩ đại đã hiến tặng phần lớn tài sản cho thư viện, giáo dục và hòa bình.
Cha là William Carnegie, thợ dệt thủ công (handloom weaver) và người theo phong trào Chartist; mẹ là Margaret Morrison. Gia đình sống trong ngôi nhà thợ dệt nhỏ. Khi cơ giới hóa dệt may làm suy yếu nghề của cha, gia đình gặp khó khăn. Ông là con trai cả. Năm 1887 ông kết hôn với Louise Whitfield; có một con gái Margaret Carnegie Miller. Louise ủng hộ mạnh mẽ việc từ thiện của ông.
Sinh ra trong gia đình thợ dệt nghèo ở Dunfermline. Năm 1848 (khoảng 12–13 tuổi), gia đình di cư sang Mỹ, định cư tại Allegheny City (nay thuộc Pittsburgh), Pennsylvania. Ông bắt đầu làm việc ngay: làm “bobbin boy” tại nhà máy bông, kiếm khoảng 1,20 USD/tuần, làm từ sáng đến tối. Sau đó làm việc tại nhà máy hơi nước. Ông tự học bằng cách đọc sách, viết và học đêm. Năm 14 tuổi ông làm người đưa tin tại văn phòng điện báo, học mã Morse và được chú ý. Năm 1853 ông được Thomas A. Scott (giám đốc Pennsylvania Railroad) nhận làm thư ký riêng và điện báo viên cá nhân. Đây là bước ngoặt: ông học quản lý, tài chính và đầu tư từ Scott.
Học hành chủ yếu tự học. Dưới sự hướng dẫn của Scott, ông đầu tư cổ phiếu lần đầu (nhờ Scott cho vay) và nhận cổ tức – “con ngỗng đẻ trứng vàng”. Ông thăng tiến nhanh trong ngành đường sắt, trở thành giám đốc phân khu phía Tây của Pennsylvania Railroad năm 1859 (khoảng 23–24 tuổi). Năm 1865 ông từ chức để tự kinh doanh, đầu tư vào cầu sắt, toa ngủ, dầu mỏ và sau đó là thép.
Từ đầu thập niên 1870 ông tập trung vào thép, xây dựng nhà máy J. Edgar Thomson Steel Works gần Pittsburgh, áp dụng quy trình Bessemer. Ông thực hiện tích hợp dọc (kiểm soát quặng sắt, than cốc, đường sắt, nhà máy), giảm chi phí mạnh mẽ. Năm 1892 thành lập Carnegie Steel Company. Đến năm 1900 lợi nhuận rất lớn. Năm 1901 ông bán công ty cho J.P. Morgan với giá khoảng 480 triệu USD, góp phần hình thành United States Steel Corporation – công ty lớn nhất thế giới lúc đó. Ông trở thành người giàu nhất thế giới.
Ông dẫn dắt sự mở rộng ngành thép Mỹ, cung cấp thép cho đường sắt, cầu cống và xây dựng đô thị thời công nghiệp hóa. Phương pháp quản lý chi phí chặt chẽ, tích hợp dọc và áp dụng công nghệ mới trở thành mô hình cho công nghiệp hiện đại. Việc bán công ty tạo ra tập đoàn thép khổng lồ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế Mỹ.
Sau khi nghỉ hưu, ông dành phần còn lại của đời mình cho từ thiện theo “Phúc âm của sự giàu có” (The Gospel of Wealth, 1889): người giàu là người quản lý tài sản cho xã hội, nên sống giản dị và hiến tặng phần lớn của cải. Ông tài trợ hơn 2.500 thư viện công cộng trên khắp thế giới, hàng nghìn đàn organ nhà thờ, Đại học Carnegie Mellon, Carnegie Institution, Carnegie Endowment for International Peace, Carnegie Corporation of New York... Tổng số tiền hiến tặng khoảng 350 triệu USD (gần 90% tài sản), tương đương hàng tỷ USD ngày nay.
Tác phẩm nổi bật: The Gospel of Wealth (1889) và Autobiography (xuất bản sau khi mất). Tư tưởng: cạnh tranh và chủ nghĩa cá nhân tạo ra của cải; người giàu có trách nhiệm phân phối lại thông qua từ thiện có mục đích (giáo dục, hòa bình, văn hóa).
Kết hôn muộn với Louise Whitfield. Họ ký thỏa thuận tiền hôn nhân về việc hiến tặng tài sản. Ông sống giữa New York và các điền trang, bao gồm Skibo Castle ở Scotland.
Sau 1901 ông tập trung hoàn toàn vào từ thiện. Ông thành lập Carnegie Corporation năm 1911 với số tiền còn lại khoảng 125 triệu USD. Mất năm 1919 tại Shadowbrook, Lenox, Massachusetts, thọ 83 tuổi.
Andrew Carnegie là biểu tượng của “từ nghèo khó đến giàu có” (rags to riches) và nhà từ thiện hiện đại. Hàng nghìn thư viện Carnegie vẫn tồn tại. Ông để lại mô hình từ thiện có hệ thống ảnh hưởng đến các nhà từ thiện sau này. Cuộc đình công Homestead 1892 là điểm tranh cãi trong di sản lao động của ông.
Nội dung biên soạn dựa trên các nguồn tin cậy, chính thống.